Thứ ba 23/04/2024 04:21

Chú tò he ngày Xuân

Đời sống - HOÀNG CÔNG DANH

Mùa Xuân - mùa lễ lạt hội hè, ấy cũng là khi các trò chơi trẻ con phong phú hơn cả. Dường như trẻ con dự phần vào ngày Tết bằng nét ngây ngô, trong trẻo, song cũng đầy giai điệu và sắc màu, giống như những chú tò he tuổi thơ.
Lưu giữ nét đẹp xin chữ đầu Xuân Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam gửi thư chúc mừng Xuân Giáp Thìn 2024 Xuân về nơi huyện đảo tiền tiêu của Tổ quốc
Chú tò he ngày Xuân
Màu sắc sặc sỡ của những chú tò he bột hấp dẫn trẻ con. Ảnh: HOÀNG CÔNG DANH.

Chú tò he đất hót vang làng

Cứ đến Tết, tôi lại nhớ về tuổi thơ của mình với những chú tò he giản dị. Ở miền quê nghèo, trò chơi ấy cho chúng tôi những thanh âm rộn ràng góp thêm vào vũ hội giao mùa. Cũng chính nhờ bộ tò he tự nắn đó mà trẻ con chúng tôi biết được hình thù của chú rồng, một linh vật thuộc về huyền thoại có mặt trong số mười hai con giáp.

Khoảng hai lăm tháng Chạp, nhà trường cho nghỉ học, chúng tôi ôm cặp về ngang qua cái cống ở làng Võ Thuận thì dừng lại để lấy đất sét. Con mương này dẫn nước từ bên rào qua cánh đồng, quanh năm nước chảy đều nên đất sét ở đấy sạch và dẻo. Mỗi đứa moi lấy một cục đất bụm vừa hai nắm tay, nhất quyết chỉ lấy chỗ đất sét màu vàng để khi nung lên không bị vỡ ra.

Chúng tôi học theo cách của những người làm gạch, nhồi đất sét cho đến khi xoắn thử một cái đuôi con chuột mà đất không bị đứt rời là được. Địa điểm chúng tôi chọn để cùng ngồi làm tò he là sân nhà thờ họ tộc, vì ở đây có các bức phù điêu mẻ sành đắp hình các con vật.

Mấy đứa trẻ ngồi quây tròn nơi khoảnh sân, dưới gốc cây dương cổ thụ, tự tay nắn cho mình một vài con vật yêu thích theo mẫu hình linh vật ở bức phù điêu. Những con vật phải được nắn theo tư thế sao cho các phần đuôi, chân không thòi ra ngoài khối thân để khỏi bị gãy. Con chuột có mõm nhọn, cái đuôi phải nắn sát vào mông. Con gà phải co chân lên tận bụng. Con rắn cuộn tròn chồng khít lên nhau ba vòng, chỉ có cái đầu được phép ngóc lên. Con rồng, dẫu không có trong thực tế nhưng nắn dễ nhất theo cái thế "lưỡng long chầu nguyệt" trên đỉnh mái nhà thờ họ tộc.

Khi nắn xong hình thù con vật, dùng ngón tay vuốt nhẹ tạo cho lớp đất da láng mịn. Lại lấy que nhỏ kẻ lên đó hình con mắt, những đường vân trên sóng lưng hay tua rua đuôi. Cục đất mới đây còn mềm oặt, xù xì nay đã thành một con vật có hồn. Nhưng muốn cho nó thành tò he thổi được phải lấy một que nhỏ, chui xuyên qua con vật từ đầu xuống bụng, rồi lại chích thêm hai cái lỗ ở tai.

Xong công đoạn nắn, con vật được đặt ở chỗ bóng mát để đất ráo dần. Hôm sau lại đem con vật ra sân phơi nắng cho khô nước hẳn. Phơi một nắng, con tò he đất khô, màu vàng xám của đất sét nhạt đi và chuyển sang vàng sáng.

Chú tò he ngày Xuân
Trẻ con ở làng quê tự nắn đất thành tò he để chơi. Ảnh: HOÀNG CÔNG DANH.

Chúng tôi cầm lấy con tò he ấy đem vùi vào trong bếp lửa nấu bánh. Củi nấu bánh Tết đỏ đượm, cả một lớp than hồng trải phía dưới nồi. Con tò he đất vùi trong đó một lúc sau thì chuyển sang màu lửa, như một cục than hồng. Bánh chưng nấu một buổi sáu tiếng đồng hồ thì vớt, cũng lúc ấy trẻ con khều con vật của mình, cho nó nằm giữa nền một lúc nguội mới thổi. Tôi vẫn nhớ cái cảm giác hồi hộp khi ngồi chờ con tò he nguội, không biết con tò he của mình cất tiếng kêu như thế nào, thanh âm vang ngân hay tịt ngủn.

Chúng tôi cầm những con tò he thành phẩm ra đường làng thổi thi. Con này tiếng kêu hay, con kia tiếng kêu dở, lại có đứa vui đứa buồn. Những chú tò he hình thù ngộ nghĩnh rộn ràng suốt con đường làng. Một toán trẻ con cứ thay nhau chúm miệng mình vào miệng con đất nắn mà thổi, giống một ban nhạc khèn lễ hội.

Suốt mấy ngày áp Tết cứ ngân nga thổi tò te, đêm giao thừa hai má tôi sưng vù, ở quê gọi là đau má chàm bàm. Mạ tôi nhổ nước miếng vào nền nhà đất nện, lấy củ nghệ tươi gọt vỏ xát vào đất. Mạ dùng ngón tay quệt chỗ mùn nghệ ấy lên rồi bôi vào hai má tôi. Ấy là bài thuốc dân gian chữa viêm quai bị hiệu nghiệm ở quê, sáng sớm mùng một Tết thì đã hết đau. Mạ dặn ba ngày Tết đừng có để đau nữa, không là cả năm xui xẻo. Thế nhưng tuổi thơ hiếu động của tôi không chịu, cứ nhét con tò he đất trong túi, gặp ai cũng lôi ra thổi một cái thay cho lời chào.

Tò he nóng hổi vừa thổi vừa ăn

Con tò he có nơi gọi là con giống, vì nó mô phỏng những con vật thân thuộc trong đời sống làng quê. Ngoài ra, có khi tò he được gọi là con bột, nếu nó được làm từ bột. Tò he bột thì không thổi được mà chỉ để cầm chơi, chơi chán lại… nướng ăn.

Trước ngôi trường của tôi, mỗi năm tầm giữa tháng Chạp lại thấy xuất hiện một ông già dựng xe đạp bên đường. Đợi giờ tan tầm, khi trẻ con ùa ra cổng thì ông mở nắp chiếc rương gỗ đóng từ ván ép. Như một màn ảo thuật, phía trong rương hiện ra những chú tò he bột màu sắc sặc sỡ. Ông già gài lên nắp rương những nan tre nhỏ, trên đó lại gắn những con vật bằng bột ngộ nghĩnh. Tò he của ông không chỉ là những con gà, con rồng mà còn chim phượng, hoặc các nhân vật trong phim Tây du ký.

Trên những nan tre ấy chỉ là những con tò he mẫu vừa trưng bày vừa để bán. Biết trẻ con tò mò hiếu kỳ, ông nghệ nhân cũng chẳng giấu nghề làm gì, lấy luôn những cục bột đã nhồi sẵn với màu, nắn luôn cho chúng tôi xem tận mắt. Thậm chí nếu có đứa trẻ nào yêu cầu làm hình thù gì thì ông làm luôn. Những ngón tay thoăn thoắt dẻo dai thiện nghệ, chỉ loáng cái đã ra một con tò he đáng yêu.

Chú tò he ngày Xuân
Tò he đất ở phiên chợ đình làng Bích La (Quảng Trị) đêm mùng 2 Tết. Ảnh: HOÀNG CÔNG DANH.

Chúng tôi cầm con bột chơi cho đến lúc mạ nấu cơm thì chuồi nan tre vào ngọn lửa nướng. Lát sau con bột cháy lên vàng rộm, thơm phức. Tay phải cầm nan tre, đập đập con bột nóng hổi vào lòng bàn tay trái để rũ bớt những muội bột cháy khét. Lớp vỏ bên ngoài con tò he cứng, hơi giòn, còn trong ruột thì chín dẻo, béo ngòn ngọt. Cả con bột nướng đều có thể ăn được ngon lành, vì màu xanh đỏ trên tò he không phải phẩm nhuộm mà được chế từ các màu gốc tự nhiên.

Mỗi con tò he giá chỉ vài trăm bạc lẻ, rẻ là thế nhưng không phải trẻ con đều sẵn tiền. Phải đợi Tết, chúng tôi được cho chút ít tiền mới dám mua. Ông thợ nắn bột chắc cũng đoán biết điều này nên chỉ xuất hiện vào mỗi dịp cuối năm, đáp chiếc xe cà tàng dưới một tán cây bàng trơ trọi trước cổng trường chờ lũ trẻ tan giờ học. Hình ảnh thương thương ấy tôi luôn nhớ mãi. Nhớ cả bầu trời nhờ nhờ đùng đục những ngày cuối năm, lúc nào cũng khơi gợi cho người ta một nỗi hoài cổ sâu sắc.

Dần lớn lên, những trò chơi ấu thời chúng tôi cũng gác lại. Trẻ con bây giờ nhiều trò vui, ngày Tết mẹ cha cho tiền ra chợ mua những đồ điện tử bấm chiu chíu. Tôi bùi ngùi thương nhớ tuổi thơ của mình, và cũng tiếc ngẩn tiếc ngơ những trò vui tự tạo trong sự khốn khó vật chất ấy.

Thỉnh thoảng đi đó đây, trong các hội chợ hàng truyền thống hay festival làng nghề, tôi thấy mấy con tò he mà mừng đến xót lòng. Mừng là bởi gặp lại tuổi thơ, nhưng xót xa vì thấy trẻ con ngày nay không mấy mặn mà với đồ chơi dân gian, những ông nghệ nhân mặt buồn thiu, như đang cố gắng níu giữ chút hồn muôn năm cũ.

Video về Làng Xuân La (xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội) từ lâu đã nổi tiếng với nghề nặn tò he. Đây cũng là làng nghề tò he duy nhất ở Việt Nam. Nguồn: Hanoi Promotion Agency.

Lưu giữ nét đẹp xin chữ đầu Xuân Lưu giữ nét đẹp xin chữ đầu Xuân

Tết Nguyên đán là thời điểm để mọi gia đình sum họp, đoàn viên, cùng chúc cho một năm mới an lành, hạnh phúc. Bên ...

Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam gửi thư chúc mừng Xuân Giáp Thìn 2024 Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam gửi thư chúc mừng Xuân Giáp Thìn 2024

Nhân dịp Tết cổ truyền dân tộc - Xuân Giáp Thìn 2024, đồng chí Nguyễn Đình Khang - Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam gửi ...

Xuân về nơi huyện đảo tiền tiêu của Tổ quốc Xuân về nơi huyện đảo tiền tiêu của Tổ quốc

Cách đất liền hàng trăm hải lý, giữa trùng khơi bốn bề sóng vỗ nhưng không khí đón Tết Nguyên đán ở huyện đảo Trường ...

Chia sẻ
In bài viết

Tin cùng chuyên mục

Dành cho người lao động những gì tốt đẹp nhất

Đời sống -

Dành cho người lao động những gì tốt đẹp nhất

Trong suốt quá trình xây dựng và phát triển, Công ty Cổ phần Thương mại và Xuất nhập khẩu (CPTM&XNK) Việt Hồng Chinh có trụ sở tại TP. Đông Hà, tỉnh Quảng Trị luôn đặt lợi ích của người lao động (NLĐ) lên trên hết.

Giải pháp nào để con lao động di cư được sống cùng cha mẹ?

Người lao động -

Giải pháp nào để con lao động di cư được sống cùng cha mẹ?

Tiền lương thấp ảnh hưởng đến quyết định sinh con của 72% người lao động. Đó cũng là lý do 17,6% người lao động di cư cho biết không sống cùng con dưới 18 tuổi.

Lương giáo viên sau cải cách: Thầy cô “nặng” tâm tư

Đời sống -

Lương giáo viên sau cải cách: Thầy cô “nặng” tâm tư

Nghị quyết 27/NQ-TW khẳng định mức lương mới của cán bộ, công chức sẽ không thấp hơn tiền lương hiện hưởng. Thế nhưng, nhiều thầy cô băn khoăn với mức lương sau cải cách.

“Cây sáng kiến” của Nhà máy tinh bột sắn Hướng Hoá

Đời sống -

“Cây sáng kiến” của Nhà máy tinh bột sắn Hướng Hoá

Không ngừng học tập, lao động và sáng tạo, những năm qua, anh Lê Đức Vưỡng - Quản đốc xưởng sản xuất của Nhà máy tinh bột sắn Hướng Hoá (thuộc Công ty Cổ phần Tổng công ty Thương mại Quảng Trị) đã có nhiều đề tài, sáng kiến, cải tiến giúp nhà máy làm lợi hàng tỉ đồng. Với những cống hiến mang lại nhiều lợi ích thiết thực đó, anh Vưỡng vinh dự là gương mặt tiêu biểu duy nhất của tỉnh Quảng Trị được trao tặng Giải thưởng Nguyễn Đức Cảnh lần thứ IV, năm 2023.

Niềm vui của người lao động dưới “mái ấm Super Horse”

Đời sống -

Niềm vui của người lao động dưới “mái ấm Super Horse”

Thăm nhà máy Super Horse trong một ngày nắng rát, giữa tiếng máy móc, dây chuyền sản xuất khô khốc và ồn ào, chúng tôi tìm thấy những điều thân thương nhất trong đời sống công nhân lao động vốn rất hiếm gặp ở thời công nghiệp hóa.

Cuộc thi Chuyện đời tôi: “Chuyện đời dạy học” đoạt giải Nhất tuần 4

Đời sống -

Cuộc thi Chuyện đời tôi: “Chuyện đời dạy học” đoạt giải Nhất tuần 4

Cuộc thi "Chuyện đời tôi" đang đến hồi kết. Tuần từ 5/4 - 12/4/202 có 31 video dự thi với nội dung khá phong phú, đối tượng dự thi trải rộng ở nhiều ngành nghề.

Bản tin công nhân: Không cho người lao động nghỉ lễ dịp 30/4 - 1/5, doanh nghiệp bị xử phạt? Bản tin công nhân

Bản tin công nhân: Không cho người lao động nghỉ lễ dịp 30/4 - 1/5, doanh nghiệp bị xử phạt?

Bản tin công nhân ngày 22/4 gồm những nội dung chính sau: Đồng Nai có nhu cầu tuyển trên 35.000 lao động phục vụ sản xuất; Không cho người lao động nghỉ lễ dịp 30/4 và 1/5, doanh nghiệp bị xử phạt? Hàng vạn công nhân Nghệ An chào cờ, hát Quốc ca

2 phải, 4 không để người lao động không trở thành nạn nhân của lừa đảo trên không gian mạng Tôi công nhân

2 phải, 4 không để người lao động không trở thành nạn nhân của lừa đảo trên không gian mạng

Để không trở thành nạn nhân của lừa đảo trên mạng, NLĐ cần ghi nhớ, thực hiện tốt khẩu hiệu: 4 không: Không sợ - không tham - không kết bạn với người lạ - không chuyển khoản và 2 phải: Phải thường xuyên cảnh giác - phải liên hệ với công an khi có nghỉ ngờ.

Talk Công đoàn: "Bắt đầu làm rồi thì hãy yêu lấy nó" Talk Công đoàn

Talk Công đoàn: "Bắt đầu làm rồi thì hãy yêu lấy nó"

Talk Công đoàn là cuộc trò chuyện với đồng chí Bùi Thị Ngọc Thủy, Chủ tịch Liên đoàn Lao động quận Hoàng Mai.

10 đơn vị dẫn đầu cuộc thi tìm hiểu về công tác ATVSLĐ Infographic

10 đơn vị dẫn đầu cuộc thi tìm hiểu về công tác ATVSLĐ

Cuộc thi trực tuyến CNVCLĐ tìm hiểu về công tác ATVSLĐ diễn ra từ ngày 15/04/2024 do Ban Quan hệ lao động Tổng liên đoàn phối hợp với Tạp chí Lao động và Công đoàn tổ chức. Dưới đây là 10 đơn vị có số đoàn viên tham gia dự thi nhiều nhất.
Bản tin công nhân: Doanh nghiệp bán tài sản trả lương cho người lao động Bản tin công nhân

Bản tin công nhân: Doanh nghiệp bán tài sản trả lương cho người lao động

Bản tin công nhân ngày 21/4 gồm những nội dung chính sau đây: Doanh nghiệp bán tài sản trả lương cho người lao động; Cảnh báo mạo danh người của Bảo hiểm xã hội trên Facebook, Zalo để lừa đảo; Trợ cấp thất nghiệp thấp, cuộc sống người dân bấp bênh,...

3 bước dễ dàng để tham gia Cuộc thi tìm hiểu công tác an toàn, vệ sinh lao động Video

3 bước dễ dàng để tham gia Cuộc thi tìm hiểu công tác an toàn, vệ sinh lao động

Cuộc thi "CNVCLĐ tìm hiểu về công tác an toàn, vệ sinh lao động" được tổ chức theo hình thức thi trực tuyến trên Tạp chí điện tử Lao động và Công đoàn (laodongcongdoan.vn).

Đọc thêm

“Bà đỡ” của lao động nghèo trên quê hương Quảng Trị

Đời sống -

“Bà đỡ” của lao động nghèo trên quê hương Quảng Trị

Trong bối cảnh bức tranh kinh tế có những gam màu tối, không ít doanh nghiệp ngành May đóng cửa thì câu chuyện nữ công nhân may sau bao năm bôn ba xứ người trở về quê lập ra công xưởng, vượt lên bao khốn khó để tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng chục lao động nghèo nhiều năm qua là điểm sáng ở một vùng quê Quảng Trị. Chị là Trần Thị Mỹ Ngọc, hiện là Giám đốc Công ty TNHH May xuất khẩu Đại Song Tiến, xã Triệu Đại, huyện Triệu Phong, Quảng Trị.

Chính thức: người lao động được nghỉ 5 ngày liên tục dịp 30/4 và 1/5

Đời sống -

Chính thức: người lao động được nghỉ 5 ngày liên tục dịp 30/4 và 1/5

Thủ tướng Chính phủ đồng ý đề xuất của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội để người lao động được nghỉ liên tục 5 ngày, từ ngày 27/4 đến hết 1/5/2024.

Giải Nhất "Chuyện đời tôi" tuần 4: "Cảm ơn cuộc thi đã lưu giữ kỷ niệm đáng giá"

Đời sống -

Giải Nhất "Chuyện đời tôi" tuần 4: "Cảm ơn cuộc thi đã lưu giữ kỷ niệm đáng giá"

Video của một y sĩ quân y xuất sắc đoạt giải Nhất tuần trong cuộc thi "Chuyện đời tôi", với 33.500 lượt xem và 784 lượt chia sẻ.

Phần lớn người lao động muốn nghỉ 5 ngày dịp 30/4 – 1/5

Đời sống -

Phần lớn người lao động muốn nghỉ 5 ngày dịp 30/4 – 1/5

Kết khảo sát, lấy ý kiến trên mạng xã hội của Tổng LĐLĐ Việt Nam cho thấy, 87% bình chọn hoán đổi ngày làm việc để dịp 30/4 – 1/5 được nghỉ 5 ngày liên tục.

Nỗi niềm “thợ đọc”

Đời sống -

Nỗi niềm “thợ đọc”

Những ký ức xa xưa qua họ trở nên sống động; họ chính là những chiếc cầu nối liền quá khứ và hiện tại. Và trong sâu thẳm… họ đã khóc trước khi làm người khác khóc trong hành trình âm thầm gìn giữ, phát huy để những giá trị văn hóa nghệ thuật của dân tộc được trường tồn…

Bộ Nội vụ nhất trí đề xuất nghỉ 5 ngày dịp 30/4 – 1/5

Đời sống -

Bộ Nội vụ nhất trí đề xuất nghỉ 5 ngày dịp 30/4 – 1/5

Bộ Nội vụ nhất trí với đề xuất của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội về việc hoán đổi ngày làm việc để người lao động được nghỉ 5 ngày liên tiếp dịp 30/4 - 1/5 sắp tới.

Nâng cao văn hóa tinh thần cho công nhân lao động

Đời sống -

Nâng cao văn hóa tinh thần cho công nhân lao động

Những năm gần đây, vấn đề văn hóa doanh nghiệp ngày càng được chú trọng. Đảng và Nhà nước luôn quan tâm, chăm lo đời sống công nhân.

Cuộc thi "Chuyện đời tôi": Video "Một ngày đi làm" đoạt giải Nhất tuần 3

Đời sống -

Cuộc thi "Chuyện đời tôi": Video "Một ngày đi làm" đoạt giải Nhất tuần 3

Giải thưởng tuần trị giá 1.000.000 đồng được Ban tổ chức cuộc thi "Chuyện đời tôi" trao cho của tác giả có ID TikTok Nhi Lê.67.

Nhiều hoạt động tại Ngày hội việc làm cho lao động nữ

Đời sống -

Nhiều hoạt động tại Ngày hội việc làm cho lao động nữ

Ngày hội việc làm dành cho lao động nữ năm 2024 với hơn 5.000 chỉ tiêu tuyển dụng đến từ một số doanh nghiệp lớn trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

Cần bảo vệ quyền lợi, phẩm giá cho lao động nữ

Đời sống -

Cần bảo vệ quyền lợi, phẩm giá cho lao động nữ

Tại tọa đàm “Bảo đảm việc làm, sức khỏe cho lao động nữ”, các đại biểu đã chỉ ra những khó khăn, rào cản của lao động nữ, từ đó đề xuất nhiều giải pháp nhằm bảo vệ quyền lợi cho đối tượng này.