Tình thầy trò dưới góc nhìn quan hệ lao động trong kinh tế thị trường

Kinh tế - Xã hội - TRẦN VĂN SỸ

Nền kinh tế thị trường với bao biến đổi phong phú trong đời sống vật chất kéo theo sự biến đổi tính chất của các mối quan hệ con người với nhau, trong đó có cả quan hệ thầy - trò.

Thế hệ chúng tôi (lớp tuổi U60 trở về trước), vào dịp lễ, tết vẫn thường đến thăm thầy, cô giáo cũ sống ở gần mình. Ở xa thì gọi điện hoặc nhắn tin thăm hỏi; với các thầy, cô khác, dù không thể đến thăm hay dù có gọi điện hay không, thì trong tâm khảm vẫn luôn có một niềm kính trọng, khắc sâu ghi nhớ công ơn của các thầy, cô đã dạy dỗ mình từ những ngày thơ bé. Bản thân tôi, với các thầy, cô giáo cũ, dù xưa chỉ dạy mình một vài tiết, thì bây giờ là nghĩa tình đặc biệt.

Tình thầy trò dưới góc nhìn quan hệ lao động trong kinh tế thị trường
"Tôn sư trọng đạo" là nét đẹp truyền thống của dân tộc Việt Nam. Ảnh minh họa: IT

Thế hệ trẻ ngày nay thì đã khác nhiều. Như con tôi, cũng đã trưởng thành, không thấy nó để ý chuyện này, tôi hỏi thì nó bảo: Thầy, cô giáo của bố ngày xưa dạy thêm cho bố không lấy tiền, bố nhớ suốt đời là phải. Thầy, cô của con giờ còn bắt con học thêm để lấy tiền, bố mẹ thay con trả tiền rồi, sao còn ơn huệ gì nữa? Đúng giọng “cơ chế thị trường”!

Những ai quan tâm đến văn hóa giáo dục của nước nhà không thể không lo lắng khi thấy những biểu hiện “chợ búa” trong nhận thức của một bộ phận người dân đối với đạo lý “tôn sư trọng đạo” của dân tộc. Những người đó cho rằng, lao động của người thầy cũng là một dạng dịch vụ, được trả tiền theo nguyên tắc tự nguyện “thuận mua vừa bán” của cơ chế thị trường như các loại lao động khác, chứ có phải là làm từ thiện miễn phí đâu mà ai phải biết ơn ai?

Mỗi năm đến Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11), cả xã hội đều dành sự quan tâm đặc biệt đến các thầy, cô giáo, như một nét đẹp của đạo lý truyền thống “tôn sư trọng đạo” của dân tộc. Nhưng để bảo tồn và phát huy những điều tốt đẹp của đạo lý truyền thống ấy, chúng ta không thể không nhìn thẳng vào sự thật, là trong thời buổi kinh tế thị trường thì tình thầy - trò hay đạo lý “tôn sư trọng đạo” cũng có nhiều biến đổi cần được nhìn nhận dưới những góc độ mới và cần được ứng xử phù hợp với hoàn cảnh thực tiễn xã hội hiện đại.

Nói quan hệ thầy - trò mà lại nhắc đến “kinh tế thị trường” thì thật “phũ phàng” (nên người ta thường ngại nói đến). Nhưng có một quy luật của cuộc đời là, mọi quan hệ xã hội đều bị chi phối bởi thực tại xã hội mà nó tồn tại (tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội), và quan hệ thầy - trò cũng không phải là ngoại lệ. Vì vậy, dù muốn hay không, chúng ta vẫn không thể né tránh được vấn đề này.

Theo giáo dục truyền thống (suốt thời phong kiến) từ xưa, khi gia đình cho con đi học thì sắm lễ mang đến nhà thầy, xin thầy cho “bái sư” mà “học đạo thánh hiền”. Thầy luôn là người vừa dạy chữ, vừa dạy nghĩa, tức vừa dạy kiến thức (nho, y, lý số, …), vừa dạy làm người (dạy đạo đức theo các mối quan hệ cha con, vua tôi, vợ chồng, bằng hữu, thầy trò, …) trong xã hội để mà “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” tùy theo khả năng (và cả số phận) của mỗi người.

Thầy ngày xưa dạy cái gì, dạy như thế nào …, học trò chỉ có răm rắp nghe theo, không có tranh cãi “phản biện” gì hết. Trò thì mỗi người thường không học nhiều thầy, và mỗi thầy cũng dạy theo một “giáo trình riêng” tùy “vốn chữ” của thầy chứ không có giáo trình nào bắt buộc các thầy phải dạy theo cả … Thầy ngày ấy là “thầy” tuyệt đối: “Một chữ là thầy, nửa chữ cũng là thầy”, “một ngày làm thầy, làm cha cả đời"! Đạo lý “tôn sư” thì mới “trọng đạo” mà đã “trọng đạo” thì không thể không “tôn sư”. Lịch sử còn ghi nhiều tấm gương các thầy lỗi lạc như Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm … vừa dạy đạo lý cho cả dân, quan, vua chúa, vừa dạy cả nông tang canh cửi, công thương kỹ nghệ cho dân chúng mở mang đầu óc và sự nghiệp, công ơn của các thầy còn để mãi đời đời.

Người dân tin rằng, “nhân bất học bất tri lý”, “không thầy đố mày làm nên”, nên công ơn thầy có khi coi còn hơn cả cha mẹ. Có lẽ chỉ có người Việt ta là có một chữ “thầy”, vừa để gọi người dạy mình, vừa để gọi người cha sinh ra mình như thế! Tình thầy trò xưa là rất thiêng liêng và cao quý và cũng có hạn chế là mang tính bảo thủ, giáo điều, hạn chế tự do sáng tạo của cá nhân.

Cách mạng tháng Tám (1945) lật đổ chế độ phong kiến ngàn đời, lập nên nền cộng hòa của nước Việt Nam mới, gắn với sự ra đời của một nền giáo dục mới, tiếp cận gần hơn với văn minh thế giới. Trong nền giáo dục này, mỗi người từ nhỏ đến lúc trưởng thành đều trải qua các chương trình học như nhau do nhà nước quy định, và mỗi thầy cô như là “một người chèo đò đưa em sang một bờ bến tri thức mới”, và trong đời mỗi con người có thể được học qua rất nhiều thầy (cô) giáo khác nhau. Vì vậy, sự ảnh hưởng (và công lao) của mỗi thầy cô đến việc hình thành nhân cách và phát triển tài năng của một học sinh nào đó, là rất không như nhau. Bởi vậy mà mỗi con người, đều có thể mang theo một hình bóng thầy, cô nào đó trong suốt cuộc đời mình với sự biết ơn sâu sắc; và người đó cũng có thể không nhớ nhiều lắm về một thầy hay cô nào đó dù đã dạy mình, vì ảnh hưởng từ việc học thầy cô ấy đến cuộc đời người đó là không đáng kể.

Trong nền giáo dục mới này, khó có thể có ai là “thầy toàn tập” với ai được như thời trước nữa. Mỗi trò đều có nhiều thầy. “Chữ” (kiến thức) trong nền giáo dục này, mà các thầy dạy cho học sinh, cũng không đồng nhất là “chữ của thầy” như các thầy xưa (như nói trên), mà là kiến thức quy định trong chương trình thống nhất do Nhà nước ban hành. Điều này cũng làm cho quan hệ “thầy trò như cha con” ngày xưa cũng không còn nữa. Dù sao, hiện thực không thể né tránh là: Người học thường không dành cho các thầy, cô đã từng dạy mình một sự tri ân như nhau. Người thầy lúc này cũng không do học trò “góp tiền gạo nuôi thầy” như xưa nữa, mà là một viên chức (gọi chung là giáo viên) do Nhà nước trả lương. Do vậy, bên cạnh đa số thầy, cô “hết lòng vì học sinh thân yêu”, cũng có những thầy, cô chỉ “dạy học kiếm tiền mưu sinh”. Do vậy mà ảnh hưởng và tình cảm của học trò đối với người thầy là không như nhau, có thầy rất được kính trọng, và cũng có thầy thì chỉ như người lao động bình thường khác, âu cũng là quy luật bình thường của đời sống mà thôi.

Sang đến thời kinh tế thị trường, người người đua nhau, cạnh tranh để làm giàu, và nhiều thầy, cô giáo cũng không đứng ngoài được xu thế ấy. Cùng với sự đa dạng của các thành phần kinh tế là sự đa dạng của các mô hình giáo dục (công lập, bán công, tư thục, quốc tế...) với sự ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố có nguyên nhân từ nhu cầu tự do ngày càng cao và phức tạp của mỗi con người và cả sự thiếu hoàn thiện của thể chế luật pháp. Tồn tại vẫn quyết định ý thức, tình cảm thầy - trò giờ đây đa dạng và phức tạp, với nhiều cung bậc tốt, xấu, đậm, nhạt.

Quan điểm sống phổ biến trong xã hội được vận hành bằng cơ chế thị trường cũng dễ mang màu sắc thị trường. Một khi đã coi “người học là trung tâm”, là “khách hàng”, “người dạy là người cung cấp dịch vụ giáo dục” thì đương nhiên đồng tiền sẽ là quyết định, đã nghĩ “trả tiền cao hơn để được giáo dục tốt hơn”… thì quan hệ thầy - trò chỉ là quan hệ mua bán dịch vụ, xong việc thì thôi, đương nhiên không có gì là thiêng liêng cao quý cả!

Ngay trong bậc học phổ thông, cũng phải chấp nhận một hiện thực là, do học sinh bị bắt buộc học những môn học như nhau, nhưng khả năng tiếp thu và nhu cầu hiểu biết của người học đối với mỗi môn học là rất khác nhau. Có những môn học thậm chí là vô bổ đối với học sinh nào đó, trong trường hợp này thì học sinh đó đã không “trọng đạo” thì khó mà đòi hỏi người ấy “tôn sư” cho được. Đây có thể là hiện thực không vui, nhưng trong xã hội hiện đại và hội nhập thế giới, chúng ta buộc phải chấp nhận.

Bên cạnh đó, vẫn có tình cảm kính trọng của học trò đối với thầy giáo xuất phát từ sự cảm kích trước tấm lòng nhiệt tình và yêu thương, trách nhiệm của thầy đối với học trò nhiều hơn là từ tác dụng của môn học mà thầy giảng (nhất là các thầy dạy môn “phụ”), tức là dù không “trọng đạo” song vẫn “tôn sư”. Ở đây, nhân cách của người thầy là quyết định. Điều này giải thích tại sao có những người dù không làm nghề giáo viên bao giờ, vẫn có những người gọi người đó bằng “thầy” với niềm kính trọng sâu sắc.

Nền kinh tế thị trường với bao biến đổi phong phú trong đời sống vật chất kéo theo sự biến đổi tính chất của các mối quan hệ con người với nhau, trong đó có cả quan hệ thầy - trò. Để tiếp tục phát huy truyền thống “tôn sư trọng đạo” tốt đẹp của dân tộc trong thời đại mới, rất cần có sự nghiên cứu nhiều hơn từ các nhà khoa học để giúp cho nhà nước hoàn thiện thể chế pháp luật về giáo dục trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhất là những chính sách đối với người thầy, đồng thời mỗi người chúng ta cũng cần có cách nhìn linh động và biện chứng hơn đối với mối quan hệ lao động đặc biệt - dạy và học để tri ân đúng đắn đối với công lao của các thầy, cô giáo, thông cảm và đồng hành cùng các thầy, cô trong những cơn biến động của cuộc sống hôm nay, chứ không chỉ là việc quan tâm mỗi dịp 20/11 hằng năm.

Gặp lại thầy cô qua những dòng tự sự Gặp lại thầy cô qua những dòng tự sự

Sắp 20/11, nhiều trường, nhiều lớp tổ chức gặp mặt. 9 năm trước, nhóm học sinh chuyên toán Chu Văn An (Hà Nội) chúng tôi ...

"Người lái đò" và những ước mong bé nhỏ

Để cùng học sinh vượt qua trận mưa lũ lịch sử tháng 10 vừa rồi, thầy cô Trường PTDT Nội trú Bố Trạch (Quảng ...

Về một thầy giáo đặc biệt: “Chưa bao giờ nhớ ngày 20 tháng 11” Về một thầy giáo đặc biệt: “Chưa bao giờ nhớ ngày 20 tháng 11”

Dòng sông sâu, con sào dài đo được. Lòng người đưa đò, ai biết được sự bao la. Suốt hơn chục năm qua, người “thầy ...

Chia sẻ
In bài viết

Tin cùng chuyên mục

“Đừng đặt câu hỏi nữa, hãy bắt tay ngay vào chuyển đổi số!”

Kinh tế - Xã hội -

“Đừng đặt câu hỏi nữa, hãy bắt tay ngay vào chuyển đổi số!”

Nhân dịp Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam 21/6, đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam đã dành cho phóng viên Tạp chí Lao động và Công đoàn cuộc trò chuyện thân tình, cởi mở về chuyển đổi số trong cơ quan báo chí hiện nay. Tạp chí Lao động và Công đoàn trân trọng giới thiệu tới bạn đọc một phần cuộc trò chuyện này. Toàn bộ nội dung cuộc trò chuyện sẽ đăng trong số đặc san 21/6.

Tham gia giao thông sử dụng biển số giả bị phạt bao nhiêu tiền?

Kinh tế - Xã hội -

Tham gia giao thông sử dụng biển số giả bị phạt bao nhiêu tiền?

Sử dụng biển số giả phạt bao nhiêu luôn là câu hỏi khiến nhiều người thắc mắc. Bài viết dưới đây sẽ giải đáp chi tiết cho bạn.

Chip bán dẫn – cuộc chiến của thế kỷ 21

Kinh tế - Xã hội -

Chip bán dẫn – cuộc chiến của thế kỷ 21

Con chip của thế kỷ 21 cũng quan trọng như dầu mỏ của thế kỷ 20. Công nghệ vi mạch đang nổi lên như là tài nguyên khan hiếm và quan trọng nhất.

Dây an toàn - cứu tinh thầm lặng trên mỗi chiếc ô tô

Kinh tế - Xã hội -

Dây an toàn - cứu tinh thầm lặng trên mỗi chiếc ô tô

Dây đai an toàn, một phát minh tưởng chừng đơn giản nhưng lại ẩn chứa sức mạnh to lớn trong việc bảo vệ an toàn cho người tham gia giao thông.

10 xe bán chạy nhất tháng 5/2024: Vắng xe Hàn, toàn xe Nhật

Kinh tế - Xã hội -

10 xe bán chạy nhất tháng 5/2024: Vắng xe Hàn, toàn xe Nhật

Danh sách 10 xe bán chạy nhất tháng 5/2024 có sự góp mặt của tận 7 mẫu xe Nhật Bản, trong khi chỉ có duy nhất một mẫu xe Hàn Quốc góp mặt.

Bắt gặp Porsche Cayenne 2026 EV trên đường thử

Kinh tế - Xã hội -

Bắt gặp Porsche Cayenne 2026 EV trên đường thử

Porsche Cayenne 2026 EV vừa được bắt gặp khi đang chạy thử nghiệm, hé lộ những thay đổi trong thiết kế và khác biệt so với phiên bản động cơ đốt trong.

04 thay đổi quan trọng về BHYT từ 1/7/2024 người lao động cần biết Tôi công nhân

04 thay đổi quan trọng về BHYT từ 1/7/2024 người lao động cần biết

Thẻ BHYT được tích hợp vào thẻ căn cước, thay đổi mức đóng BHYT hộ gia đình và học sinh, sinh viên... 2 trong 4 thay đổi quan trọng về BHYT từ 1/7/2024.

Được nghỉ việc tới 120 ngày khi lao động nữ gặp phải trường hợp này! Tôi công nhân

Được nghỉ việc tới 120 ngày khi lao động nữ gặp phải trường hợp này!

Theo chế độ thai sản mới được đề xuất tại Dự thảo Luật BHXH (sửa đổi) nếu không may bị sẩy thai, phá thai, thai chết lưu, lao động nữ có thể được nghỉ việc tới 120 ngày.

Talk Công đoàn: Đặt trọn niềm tin nơi đoàn viên để thúc đẩy gắn kết Talk Công đoàn

Talk Công đoàn: Đặt trọn niềm tin nơi đoàn viên để thúc đẩy gắn kết

Lắng nghe những chia sẻ của đồng chí Nguyễn Thị Hải Yến, Chủ tịch Công đoàn Trường Tiểu học Đức Giang, quận Long Biên, TP Hà Nội.

Tháng 5/2024: Kết nạp mới 82.648 đoàn viên, thành lập 909 công đoàn cơ sở Infographic

Tháng 5/2024: Kết nạp mới 82.648 đoàn viên, thành lập 909 công đoàn cơ sở

Theo báo cáo của các công đoàn ngành, địa phương, trong tháng 5/2024, các cấp công đoàn đã thành lập được 909 công đoàn cơ sở, kết nạp mới 82.648 đoàn viên công đoàn.
Bản tin công nhân: Đề xuất miễn đóng bảo hiểm thất nghiệp sau 12 năm tham gia, chưa từng nhận Bản tin công nhân

Bản tin công nhân: Đề xuất miễn đóng bảo hiểm thất nghiệp sau 12 năm tham gia, chưa từng nhận

Bản tin công nhân ngày 29/5 gồm những tin chính: Trình Chính phủ tăng lương tối thiểu vùng 200.000 đồng – 280.000 đồng / tháng từ 1/7/2024; Điều chỉnh mức đóng BHXH sau cải cách tiền lương; Đề xuất miễn đóng bảo hiểm thất nghiệp sau 12 năm tham gia, chưa từng nhận; 14 phường ở TP Thủ Dầu Một có bếp ăn "0 đồng" cho lao động nghèo...

Video: Đọc sách giữa biển khơi Video

Video: Đọc sách giữa biển khơi

Được mệnh danh là “Kình ngư trắng giữa biển xanh”, tàu kiểm ngư số hiệu KN-390 luôn cần khoảng 10 người thợ máy chia nhau ca kíp vận hành để bảo đảm an toàn tuyệt đối với phương châm "tàu là nhà, biển cả là quê hương". Những lúc rảnh rỗi, anh em thợ máy – thủy thủ trên tàu lại tranh thủ đọc sách. Mời các bạn xem nội dung bài viết về tàu KN-390 và anh em thủy thủ làm việc trên tàu Tại Đây.

Đọc thêm

HDBank nhận giải “Ngân hàng phát hành xuất sắc - Tăng trưởng năng động” tại Việt Nam

Kinh tế - Xã hội -

HDBank nhận giải “Ngân hàng phát hành xuất sắc - Tăng trưởng năng động” tại Việt Nam

HDBank vừa nhận giải thưởng "Ngân hàng phát hành xuất sắc - Tăng trưởng năng động tại Việt Nam" (Vietnam - Outstanding Issuing Bank - Dynamic Growth) do Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) trao tặng.

Người Việt tìm mua ô tô cũ nào nhiều nhất hiện nay?

Kinh tế - Xã hội -

Người Việt tìm mua ô tô cũ nào nhiều nhất hiện nay?

Theo dữ liệu thống kê trên thị trường xe cũ trong 5 tháng đầu năm 2024, Toyota Vios là mẫu xe đã qua sử dụng được nhiều người tìm mua nhất hiện nay.

Bạn có biết rằng, hôm nay là Ngày Quốc tế Vui chơi?

Kinh tế - Xã hội -

Bạn có biết rằng, hôm nay là Ngày Quốc tế Vui chơi?

Bạn có biết rằng hôm nay, ngày 11/6, là Ngày Quốc tế Vui chơi? Đây là một dịp đặc biệt để tôn vinh quyền vui chơi của trẻ em – điều mà chúng ta thường xem là hiển nhiên nhưng lại vô cùng quan trọng cho sự phát triển toàn diện của các em.

Thuốc lá điện tử chứa 153 chất gây nguy hiểm, 127 chất cực kỳ độc hại

Kinh tế - Xã hội -

Thuốc lá điện tử chứa 153 chất gây nguy hiểm, 127 chất cực kỳ độc hại

Dự kiến, quy định cấm thuốc lá điện tử sẽ trình Quốc hội vào kỳ họp tháng 10/2024.

Huyện Hoàng Su Phì bị cô lập do sạt lở, 2 người chết

Kinh tế - Xã hội -

Huyện Hoàng Su Phì bị cô lập do sạt lở, 2 người chết

Nhiều ngày qua, địa bàn huyện Hoàng Su Phì (Hà Giang) xảy ra mưa lớn. Tính đến 14h ngày 10/6, các tuyến đường giao thông liên xã, liên huyện đã bị sạt lở nghiêm trọng,

Cộng đồng mạng tranh cãi bản đồ trên xe BYD không có Hoàng Sa, Trường Sa

Kinh tế - Xã hội -

Cộng đồng mạng tranh cãi bản đồ trên xe BYD không có Hoàng Sa, Trường Sa

Hãng ô tô điện sắp về Việt Nam BYD đang khiến cộng đồng mạng tranh cãi dữ dội về việc thiếu tên quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa trên bản đồ trực tuyến.

MG mở thêm đại lý bán xe khu vực phía bắc

Kinh tế - Xã hội -

MG mở thêm đại lý bán xe khu vực phía bắc

MG Láng Hạ là đại lý chính hãng lớn nhất tại Hà Nội đồng thời là đại lý phân phối MG thứ của Haxaco Group tính đến hiện tại.

Nghiên cứu mới: Người tâm thần mới thích độ ống xả ồn ào

Kinh tế - Xã hội -

Nghiên cứu mới: Người tâm thần mới thích độ ống xả ồn ào

Một nghiên cứu được đại học tại Canada thực hiện, khẳng định những người thích độ ống xả ồn ào thường có vấn đề về thần kinh.

Vụ tàu hỏa đâm Hyundai Creta: Mỗi chuyên gia một ý kiến

Kinh tế - Xã hội -

Vụ tàu hỏa đâm Hyundai Creta: Mỗi chuyên gia một ý kiến

Trong tình huống xe Hyundai Creta bị tàu hoả đâm do đỗ gần đường ray, phía chuyên gia cho biết, chiếc xe có thể được công ty bảo hiểm bồi thường nhưng phải tùy điều kiện cụ thể.

Samsung Việt Nam tổ chức tuyển dụng kỹ sư, cử nhân quy mô lớn đợt 1, năm 2024

Kinh tế - Xã hội -

Samsung Việt Nam tổ chức tuyển dụng kỹ sư, cử nhân quy mô lớn đợt 1, năm 2024

Samsung Việt Nam vừa tổ chức vòng thi tuyển dụng GSAT (Global Samsung Aptitude Test) đợt I – 2024 cho các Kỹ sư và Cử nhân tốt nghiệp Đại học (Fresh Staff).