Thứ bảy 04/02/2023 13:20
cuoc-thi-tet-sum-vay-xuan-gan-ket

Phong tục tập quán - nhìn thế nào cho đúng?

Văn hóa - THIÊN TRANG

Phong tục tập quán thường gắn với một cộng đồng nhất định trong một bối cảnh lịch sử nhất định. Và khi những người ngoài cuộc nhìn vào các phong tục tập quán của các cộng đồng khác sẽ có những nhận định khác nhau. Vậy nên, khi đánh giá, bày tỏ quan điểm và xây dựng các chính sách liên quan đến các phong tục tập quán của các cộng đồng khác nhau cần phải định vị rõ góc nhìn cụ thể.

Lâu nay, vấn đề những người ngoài nhận định, đánh giá về các phong tục tập quán của các cộng đồng thuộc các nền văn hóa khác nhau đang gây ra nhiều tranh cãi gay gắt. Cái nhìn của người ngoài cuộc đang ngày càng có vai trò quan trọng, nhất là trong bối cảnh các mạng xã hội đang ngày càng phổ biến rộng rãi và sự tương tác xã hội trên các mạng xã hội ngày càng mạnh mẽ hơn.

Các ý kiến của người ngoài cuộc đang tác động mạnh đến các giá trị văn hóa của các cộng đồng khác nhau. Điều đó cũng dễ hiểu khi mà chúng ta thường khó để tránh khỏi những thiên kiến của mình trong cuộc sống. Nhưng khi nhìn về một nền văn hóa khác, những thiên kiến của mình có thể làm cho lăng kính của mình thêm hạn hẹp, qua đó có thể khiến cho mình nhìn không rõ, thậm chí không đúng với bản chất của vấn đề. Vậy nên, nhìn về văn hóa của một cộng đồng khác, cần phải có một tâm thế phù hợp.

Phong tục tập quán - nhìn thế nào cho đúng?
Cách nhìn nhận về văn hóa, nhất là với các phong tục tập quán hiện nay được thay đổi, cởi mở hơn - Ảnh: vovworld.vn

Tôi theo dõi một facebook của một người thầy giáo mà tôi rất ngưỡng mộ. Thầy là một nhà nhân học nổi tiếng trong nước và quốc tế. Tôi vẫn luôn mong chờ để đọc những status của thầy. Bởi đó là những ghi chép, mô tả dân tộc học sinh động và tạo ra những nguồn cảm hứng lớn cho người đọc, nhất là những ai đam mê theo đuổi dân tộc học.

Và gần đây nhất, thầy tôi đã đưa lên trang của mình một bài viết mô tả chi tiết, sinh động về một lễ hiến sinh của người Mông ở Mèo Vạc (Hà Giang). Một gia đình người Mông gặp nhiều vận rủi khi vợ thì hay đau ốm, cậu con trai cưới vợ mấy năm mà chưa có con, còn một cậu con trai khác thì bị bọ xít đái vào mắt nên bị đau. Người ta bảo là trong nhà có ma ở lẫn với người nên phải mời thầy về cúng. Trong lễ cúng, cùng với các nghi lễ cúng tế, thầy mo đã ngậm máu của một con chó đen được gia đình mới cắt tiết phun lên người cặp vợ chồng trẻ. Rồi lại ngậm máu dê làm tương tự. Còn chủ nhà cũng cắt tiết gà đặt lên bàn thờ cúng tổ tiên và sau đó lấy tiết gà nhỏ vào mắt cậu con trai bị bọ xít đái vào… Buổi lễ hiến sinh được thầy mô tả chi tiết và khách quan, không đưa vào những nhận định hay đánh giá gì thêm.

Bài viết của thầy đã nhận được nhiều người quan tâm và tương tác. Có cả những ý kiến khen ngợi sự mô tả tỉ mỉ, sự cảm ơn hay mong chờ về những câu chuyện liên quan. Một số người bày tỏ sự tôn trọng các nghi lễ này với tư cách là một giá trị văn hóa thuộc về cộng đồng chủ thể. Cũng có những ý kiến nêu quan điểm khác nhau về vấn đề được đề cập. Nhiều người cho rằng đây là phong tục lạc hậu, man dã, cần phải loại bỏ. Người lại lo cho sức khỏe của người dân khi mà không đi điều trị theo y học hiện đại lại dựa vào mê tín dị đoan.

Trong đó có một người cho rằng: “Đến nay mà vẫn giữ các hủ tục này thì khi nào miền núi tiến kịp miền xuôi. Giữ mãi cái nét văn hoá này thì cũng chẳng tiến đến văn minh được. Có lẽ dự định gặp thầy cúng chú chắc sẽ góp ý cho họ chứ?!” Những ý kiến thảo luận, những quan được được nhiều người đưa ra. Điều này cũng đặt ra một vấn đề đã cũ nhưng còn tranh luận gay gắt: Nhận thức về các phong tục tập quán của các cộng đồng bản địa sao cho đúng đắn, cho phù hợp?

Một thực tế là hơn một nửa thế kỷ qua, chúng ta nhìn các nền văn hóa khác với lăng kính hạn hẹp và nhiều định kiến. Đặc biệt là đối với các phong tục tập quán của các cộng đồng dân tộc thiểu số. Tâm thế của nhiều người bị cố định bởi một định kiến do ảnh hưởng của thuyết tiến hóa giản đơn khi cho rằng những người dân tộc thiểu số là lạc hậu, kém phát triển và cần phải được giúp đỡ để tiến kịp miền xuôi, tiến kịp người Kinh. Vì vậy mà nhiều chính sách đối với vùng dân tộc thiểu số được xây dựng dựa trên nền tảng quan điểm như vậy nên vô hình trung các phong tục tập quán và nhiều nét văn hóa đặc sắc của người dân tộc thiểu số bị coi là lạc hậu, trì trệ, kém văn minh, thậm chí bị quy về mê tín dị đoan và cần phải được loại bỏ.

Điều đó gây ảnh hưởng lớn đến sự phát triển văn hóa của các cộng đồng. Nhiều yếu tố văn hóa truyền thống bị mai một, mất mát vì các chính sách không phù hợp. Rồi đến những năm cuối thế kỷ XX, khi bắt đầu nhận thức lại vấn đề văn hóa cộng đồng ở vùng dân tộc, chúng ta lại xây dựng những chính sách mới nhấn mạnh đến việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các cộng đồng. Cách nhìn nhận về văn hóa, nhất là với các phong tục tập quán được thay đổi, cởi mở hơn. Nhưng tâm thế lấy người Kinh, lấy giá trị hiện đại vẫn còn ảnh hưởng nặng nề. Những người liên quan vẫn nhìn vào đó với ánh mắt của người ngoài cuộc. Vậy nên cuộc tranh luận về các phong tục tập quán vẫn còn chưa có hồi kết.

Cùng với sự phát triển của internet và mạng xã hội, các phong tục tập quán của các cộng đồng ngày càng được biết đến rộng rãi hơn. Những thực hành văn hóa trong các phong tục tập quán cũng được nhiều người chia sẻ hơn. Sự đa dạng văn hóa cũng được thể hiện rõ nét hơn. Nhưng bên cạnh đó thì những ý kiến trái chiều, những nhận định, quan điểm của người ngoài cuộc cũng được thể hiện một cách trực tiếp hơn. Và những quan điểm, ý kiến này không chỉ tác động đến cộng đồng chủ thể mà còn tác động đến cả những người hoạch định chính sách. Và nhiều chính sách can thiệp trực tiếp vào các hoạt động thực hành văn hóa qua các phong tục tập quán đã được ban hành. Trong đó, có nhiều nghi lễ hiến sinh đã bị phê phán mạnh mẽ. Từ việc chặt đầu lợn đến giết mổ trâu bò hay nhiều nghi lễ liên quan đến hiến sinh của các cộng đồng gặp phải những phản ứng dữ dội từ các nhà nhân văn hậu hiện đại. Và nhiều khi được cổ súy bởi nhiều người vốn là những người ngoài cuộc nhưng có ảnh hưởng mạnh đối với các giá trị văn hóa cộng đồng. Thế nên câu chuyện quan điểm nào đúng quan điểm nào sai càng trở nên phức tạp hơn.

Quay trở lại câu chuyện về lễ hiến sinh của người Mông mà thầy tôi đã mô tả, trước nhiều quan điểm khác nhau, thầy vẫn giữ quan điểm của một nhà dân tộc học - nhân học: “Đối với dân tộc học thì cái xấu, cái tốt chỉ là tương đối thôi, bác ạ! Quan trọng là cái xấu hay tốt ấy được nhìn từ mắt của ai, còn người làm nghiên cứu thì chỉ cố gắng thấu hiểu vấn đề từ "bên trong", từ chính cách nghĩ và ứng xử của người trong cuộc, mà không giải thích hay phán xử theo quan điểm thiên kiến của mình. Thế nên nhà cháu quên mất góp ý cho thầy cúng rồi, bác ạ!”.

Đây thật sự là một nguyên tắc, một điều cần phải quan tâm. Mỗi giá trị văn hóa, nhất là các phong tục tập quán thường thể hiện vai trò và ý nghĩa trong một cộng đồng, một bối cảnh nhất định. Và để nhận định về nó cần coi trọng quan điểm của những người trong cuộc, là người chủ thể của các hoạt động văn hóa đó.

Những hệ giá trị bên ngoài, luôn có những ảnh hưởng nhất định đến hoạt động văn hóa của các cộng đồng chủ thể, và trong bối cảnh hiện nay, còn góp phần làm thay đổi các hoạt động văn hóa đó. Nhưng xét cho cùng, các giá trị văn hóa, nhất là các phong tục tập quán luôn dành riêng cho một cộng đồng nhất định. Vậy nên để nhận thức, đánh giá về nó cần đặt vào vị trí, tâm thế của chủ thể. Nếu bỏ qua yếu tố quan trọng này, không những không thể giữ gìn, phát huy các giá trị tích cực của các hoạt động văn hóa đó, mà còn tạo nên mâu thuẫn và xung đột xã hội giữa các nhóm với nhau. Vậy nên, dù ở bất kỳ trường hợp nào, cũng phải tăng quyền và trao quyền cho cộng đồng chủ thể khi đưa ra các quyết định liên quan đến các hoạt động văn hóa của họ, nhất là với các phong tục tập quán truyền thống.

Ngày Tết, nói chuyện “văn hóa tháng giêng...” Ngày Tết, nói chuyện “văn hóa tháng giêng...”

Nếu như đàn ông coi tháng Giêng là “tháng ăn chơi” thì với phụ nữ, đó là “tháng bắt đầu”, “tháng chuẩn bị” - không ...

Gìn giữ nét đẹp văn hóa Tết cổ truyền Gìn giữ nét đẹp văn hóa Tết cổ truyền

Tết Nguyên đán là khoảng thời gian đặc biệt nhất trong năm, là dịp trời đất giao hòa, dịp để cho mỗi người được lắng ...

Chia sẻ
In bài viết

Tin cùng chuyên mục

Bài chòi ngày Tết

Văn hóa -

Bài chòi ngày Tết

Như một thông lệ từ ngàn xưa, chừng 30-40 năm trước, hễ Tết đến, cùng với các trò chơi dân gian khác, thế nào cũng có hội bài chòi. Đây cũng là dịp để các làng quê phô diễn những tinh hoa văn hóa văn nghệ của làng mình. Trong đó, nổi bật nhất là tài nghệ của anh Hiệu - một M.C ngày đó.

Người đàn bà “giữ đền” Gốm Nam bộ xưa

Văn hóa -

Người đàn bà “giữ đền” Gốm Nam bộ xưa

Cái không gian mênh mông của 2 ngôi nhà 3 tầng liền kề giữa lòng TP. Long Xuyên (An Giang) như tràn ngập màu trầm mặc thời gian của gốm. Gốm bám đầy trên vách, gốm tràn ra lối đi, gốm vắt vẻo 2 bên thang lầu… Cơ hồ như với người đàn bà này, trên cõi đời đầy bon chen, chỉ duy nhất có gốm và Gốm Nam bộ xưa (GNBX).

Ổn định thị trường lao động năm 2023: Cần một giải pháp căn cơ

Ổn định thị trường lao động năm 2023: Cần một giải pháp căn cơ

Năm 2023, nguy cơ mất việc, thiếu việc làm vẫn hiện hữu, ít nhất trong quý I. Vậy làm thế nào để thị trường lao động nước ta có thể linh hoạt thích ứng và đứng vững?
Chuỗi trải nghiệm: Công nhân lao động, cán bộ công đoàn chat với trí tuệ nhân tạo

Chuỗi trải nghiệm: Công nhân lao động, cán bộ công đoàn chat với trí tuệ nhân tạo

Tạp chí Lao động và Công đoàn mong muốn trở thành cầu nối tiên phong giúp công nhân lao động, cán bộ công đoàn khắp mọi miền tiếp cận với trí tuệ nhân tạo - trải nghiệm cùng ChatGPT.
Thủ tướng: Thực hiện ba nhiệm vụ trọng tâm nâng cao đời sống người lao động

Thủ tướng: Thực hiện ba nhiệm vụ trọng tâm nâng cao đời sống người lao động

Ngày 1/2, Thủ tướng Phạm Minh Chính cùng Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam Nguyễn Đình Khang đã chủ trì Hội nghị đánh giá kết quả phối hợp công tác giữa Chính phủ và Tổng LĐLĐ Việt Nam năm 2022, đề ra nhiệm vụ trọng tâm phối hợp công tác năm 2023 và thời gian tới.
Dừng tiếp nhận các tác phẩm tham gia Cuộc thi "Tết Sum vầy - Xuân Gắn kết"

Dừng tiếp nhận các tác phẩm tham gia Cuộc thi "Tết Sum vầy - Xuân Gắn kết"

Ngày 01/02/2023, Ban Tổ chức Cuộc thi video clip "Tết Sum vầy - Xuân Gắn kết" chính thức thông báo dừng tiếp nhận tác phẩm dự thi.
Cuộc thi "Tết Sum vầy - Xuân Gắn kết": Những clip ấn tượng trong tuần cuối cùng

Cuộc thi "Tết Sum vầy - Xuân Gắn kết": Những clip ấn tượng trong tuần cuối cùng

Trong tuần cuối cùng của Cuộc thi video clip "Tết Sum vầy - Xuân Gắn kết" đã có những clip gây được cảm xúc mạnh đối với người xem.

Đọc thêm

Tết là dịp quên đi chuyện cũ, cùng nhau hướng về tương lai tươi sáng

Văn hóa -

Tết là dịp quên đi chuyện cũ, cùng nhau hướng về tương lai tươi sáng

Ông Nguyễn Trí Dũng, người sống 55 năm ở Nhật, ảnh hưởng nhiều ở văn hóa Nhật Bản, làm việc nhiều năm liền cho Liên hợp quốc, nhưng có 45 năm ăn Tết ở Việt Nam. Dưới đây là những chia sẻ ngày đầu năm mà ông dành cho Tạp chí Lao động Công đoàn về Tết dân tộc nhân dịp Xuân Quý Mão 2023.

Mùa Xuân nho nhỏ...

Văn hóa -

Mùa Xuân nho nhỏ...

Gần về khuya trời lạnh, lại thêm những hạt mưa lây rây nên cảm giác càng lạnh hơn. Con đường cũng bớt dần tiếng xe gầm rú. Tuấn thắp một nén nhang lên chiếc bàn thờ đơn sơ trong căn lán quây tạm giữa công trình, định tăng volume chiếc tivi nhưng chiếc máy cũ, đã bị tha lôi hết công trình này đến công trình khác vẫn ì ra, âm thanh có vẻ càng tậm tịt.

Gìn giữ nét đẹp văn hóa Tết cổ truyền

Văn hóa -

Gìn giữ nét đẹp văn hóa Tết cổ truyền

Tết Nguyên đán là khoảng thời gian đặc biệt nhất trong năm, là dịp trời đất giao hòa, dịp để cho mỗi người được lắng lại với những yêu thương, sum vầy, tạm gác lại những hối hả, âu lo để cùng ước vọng về một năm mới an lành, hạnh phúc. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc được gìn giữ, trao truyền trong những ngày Tết.

Về miền Tây Nam Bộ ăn Tết

Văn hóa -

Về miền Tây Nam Bộ ăn Tết

Xuân về Tết đến, ở mỗi vùng miền trên đất nước có những phong tục, tập quán đón Tết khác nhau; trong đó, người dân phương Nam đón Tết với nhiều phong tục, tập quán mang đậm hương sắc và đặc trưng của vùng sông nước hữu tình.

Người trẻ và thú chơi... ông già

Văn hóa -

Người trẻ và thú chơi... ông già

Dân gian có câu “Trẻ cậy cha, già cậy con” để nói về chuyện nương tựa nhau của các thế hệ trong một gia đình. Thành ngữ này cũng đúng khi ướm vào câu chuyện bảo tồn các giá trị văn hóa: Người trẻ tiếp nối truyền thống của cha ông, và người già cũng trông cậy vào sự kế tục của người trẻ. Xa xôi thế là để nói về Tết Việt và một vài nhận định chủ quan rằng Tết đang nhạt đi, người trẻ thờ ơ với những giá trị truyền thống. Nhưng hãy xem, những người trẻ hôm nay đã tiếp nhận giá trị của cha ông để lưu giữ nét đẹp ngày xuân, và hơn thế, họ còn làm kinh tế để thú chơi được nuôi dưỡng lâu bền.

Câu lạc bộ Công đoàn số tháng 1, năm 2023

Văn hóa -

Câu lạc bộ Công đoàn số tháng 1, năm 2023

Nhằm mang lại tiếng cười thư giãn, vui vẻ cho bạn đọc sau những giờ làm việc căng thẳng, mệt nhọc, Tạp chí Lao động và Công đoàn ra mắt Câu lạc bộ Công đoàn để tạo “sân chơi” bổ ích cho chính các bạn đoàn viên, người lao động ham thích sáng tác tiểu phẩm trào phúng, thơ vui, tranh biếm,... Rất mong nhận được sự cộng tác, ủng hộ của bạn đọc.

Xã hội luôn phát triển nhưng giá trị của "Tết" thì vẫn luôn như vậy

Văn hóa -

Xã hội luôn phát triển nhưng giá trị của "Tết" thì vẫn luôn như vậy

Có lẽ trong 4 mùa, mùa Xuân là mùa đẹp nhất. Đẹp không chỉ vì muôn hoa khoe sắc, vì thời tiết se se lạnh của miền Bắc hay vì cái thời tiết mát mẻ của miền Nam mà nhất là nó đẹp vì mang hơi thở của Tết.

Không thể chia cắt

Văn hoá - Du lịch -

Không thể chia cắt

Tôi vốn không quen biết gì Nam. Ngày nhận giấy gọi của công ty để đi làm, việc đầu tiên người lao động như chúng tôi phải lo là tìm chỗ ở. Kinh nghiệm của tôi là cứ mấy quán nước chè gần công ty mà hỏi thông tin. Không ngờ cái mặt tôi thế mà cũng chơi được hoặc có vẻ đáng tin. Bằng chứng là hỏi được mấy câu thì một thanh niên trong quán - tức thằng Nam - bảo: “Ông có ở ghép thì về với tôi. Mỗi mình tôi một phòng, cũng rộng”.

Đoàn Thể thao tỉnh Bình Dương lọt top 10 tại Đại hội Thể thao toàn quốc 2022

Văn hóa -

Đoàn Thể thao tỉnh Bình Dương lọt top 10 tại Đại hội Thể thao toàn quốc 2022

Đoàn Thể thao tỉnh Bình Dương cán đích ở vị trí thứ 8/65 đoàn thể thao tại Đại hội Thể thao toàn quốc 2022 khi giành thành tích cao ở các bộ môn thể hình, jujitsu, bi sắt,...

Nhiều hoạt động văn hóa lành mạnh đón tết Nguyên đán được tổ chức tại Bình Dương

Văn hóa -

Nhiều hoạt động văn hóa lành mạnh đón tết Nguyên đán được tổ chức tại Bình Dương

Tỉnh Bình Dương đã lên kế hoạch chi tiết cho các hoạt động văn hóa đón Tết cổ truyền của dân tộc. Theo đó, nhiều hoạt động bổ ích, ý nghĩa nâng cao giá trị tết Nguyên đán 2023 đã được chuẩn bị xong nhằm phục vụ Nhân dân, công nhân lao động.